FINANSOWANIE ROZWOJU MIAST Z FUNDUSZY EUROPEJSKICH NA RZECZ REWITALIZACJI
Przemysław Ciesiółka
Akademickie Koło Naukowe Gospodarki Przestrzennej
Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu
 
 
Wstęp
W polskich miastach występują znaczne obszary charakteryzujące się degradacją fragmentów zabudowy, wysokim stopniem dekapitalizacji infrastruktury technicznej, niedostępnością transportową i koncentracją negatywnych zjawisk społecznych. Skutkuje to często obniżeniem ich atrakcyjności i niewłaściwą strukturą ekonomiczną, a w rezultacie ich wyludnieniem. Z tego powodu jednym z najważniejszych zadań planowania przestrzennego powinna być rewitalizacja, ujmowana jako „jakościowy i zintegrowany rozwój miast”. Do działań na rzecz rewitalizacji zaliczyć należy szczególnie odbudowę zniszczonych, ale niegdyś „żywych” obszarów miejskich, w tym centrów starych miast, jak również restrukturyzację terenów poprzemysłowych i pomilitarnych. Przez długie lata problem stanowiło pozyskiwanie funduszy na takie działania. Nową szansą są środki z Unii Europejskiej, których znaczna część jest przeznaczana na wspieranie rozwoju miast. Celem artykułu jest zaprezentowanie możliwości finansowania przedsięwzięć związanych z relatywizacją z funduszy europejskich, a także przedstawienie przykładów realizacji inwestycji rewitalizacyjnych w Wielkopolsce.
 
Wspierane działań rewitalizacyjnych z funduszy europejskich
            Z momentem wejścia do Unii Europejskiej Polska uzyskała pomoc finansową mającą na celu wspieranie restrukturyzacji i modernizacji gospodarki. Działania te mają się przyczynić do zwiększenia spójności ekonomicznej i społecznej z resztą krajów UE. Ważne miejsce wśród pól interwencji zajęła rewitalizacja. Artykuł 8 Rozporządzenia Wspólnoty Europejskiej z 2006 roku w sprawie Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego stanowi, że w przypadku działań obejmujących zrównoważony rozwój obszarów miejskich, EFRR powinien wspierać rozwój wspólnych, zintegrowanych i zrównoważonych strategii mających na celu ograniczenie wysokiej koncentracji problemów gospodarczych, ekologicznych oraz społecznych w obszarach miejskich[1].
W okresie programowania na lata 2004 – 2006 zagadnienie zdegradowanych obszarów miejskich, poprzemysłowych i powojskowych było jednym z działań priorytetu „rozwój lokalny” w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego (ZPORR)[2]. Było to działanie innowacyjne, wyprzedzające swój czas w Państwach Członkowskich. Formalne projekty rewitalizacyjne w krajach unijnej piętnastki były wcześniej przedmiotem Inicjatywy Wspólnotowej URBAN. Polska stała się jednym z pierwszych krajów, w którym rewitalizację włączono do głównego nurtu priorytetów i działań programów Funduszy Strukturalnych[3]. W skali kraju przeznaczono na tą inicjatywę 96 462 776 EUR.
Kolejny okres programowania na lata 2007 – 2013 przyniósł spodziewany wzrost środków na rewitalizację. W tym okresie zarządzanie regionalnymi programami operacyjnymi przeszło w całości w ręce samorządów wojewódzkich. Wcześniej ZPORR zarządzany był na poziomie centralnym. Powstało 16 regionalnych programów operacyjnych (RPO) po jednym na każde województwo. W samej Wielkopolsce na rewitalizację przeznaczono 54 060 000 EUR. Rewitalizacja obszarów zdegradowanych stała się jednym z siedmiu głównych priorytetów Wielkopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego (WRPO). Podobnie stało się w innych województwach. Wzrosła również maksymalna kwota dofinansowania, która wynosi obecnie 85% kosztów kwalifikowanych projektu, w porównaniu z 75% w ramach ZPORR. Jaku zauważają Jędraszko i Billert ZPORR i RPO są programami, które nie tylko otwierają polskim gminom drogę do uzyskania środków finansowych dla uruchomienia jakościowej odnowy i rozwoju miast, ale w zamyśle Unii mają wywołać strukturalne zmiany w zakresie polskiego prawa planistycznego, w sposobach działania administracji, rozwijać szeroką partycypację społeczną i pomóc tworzyć nowoczesne formy współpracy publiczno – prywatnej[4].
Wsparcie działań realizowanych w ramach funduszy strukturalnych uwzględnia rozwiązania w zakresie takich problemów, jak wykluczenie społeczne, wysoki poziom przestępczości oraz ogólne pogarszanie się jakości życia na zubożonych terenach miejskich. Regeneracja terenów poprzemysłowych i powojskowych, a także zdegradowanych obszarów miejskich może odgrywać istotną rolę przy wzmacnianiu infrastruktury niezbędnej dla zrównoważonego rozwoju gospodarczego. Dla spójności społecznej istotne są działania wzmacniające bezpieczeństwo, promujące integrację gospodarczą, społeczną i kulturową tych obszarów, zwalczające różne formy dyskryminacji oraz poprawiające dostępność kluczowych usług. W odniesieniu do zdegradowanych dzielnic miast szczególnie istotny jest wzrost potencjału społeczno – ekonomicznego ponadlokalnych i lokalnych ośrodków rozwoju poprzez odnowę i dostosowanie ich do wymogów współczesności. Ma to zwiększyć atrakcyjność gospodarczą i inwestycyjną tych obszarów, co w rezultacie przyczyni się również do poprawy warunków życia mieszkańców. W zakresie rewitalizacji terenów poprzemysłowych i powojskowych nadrzędnym celem działania jest zwiększenie atrakcyjności gospodarczej i społecznej oraz stworzenia warunków dla wzrostu zatrudnienia na tych obszarach, związane z nadaniem im nowych funkcji: usługowych, gospodarczych, społecznych, edukacyjnych, zdrowotnych, rekreacyjnych, kulturalnych lub turystycznych[5].
W ramach tych działań możliwa jest realizacja kompleksowych (zintegrowanych) projektów z zakresu odnowy miast – wyłącznie w ramach Planów/Programów Rozwoju Lokalnego bądź Lokalnych Programów Rewitalizacji (lub równoważnych programów pozwalających za zidentyfikowanie zintegrowanych projektów rewitalizacyjnych) – obejmujących więcej niż dwa ściśle wiążące się z sobą przedsięwzięcia. W dokumentach tych m.in. muszą zostać wyznaczone granice odnawianego obszaru wraz z ich uzasadnieniem. Powinny one zawierać również opis niezbędnych działań potrzebnych dla rozwoju gospodarczego terenów odnawianych, sposoby rozwiązywania problemów społecznych oraz kilkuletnie plany finansowe dotyczące odnowy.
Beneficjentami tych środków są przede wszystkim jednostki samorządu terytorialnego, ich związki i stowarzyszenia, jednostki organizacyjne, podmioty działające na zlecenie jednostek samorządu terytorialnego, szkoły wyższe i jednostki naukowe, jednostki kultury, organizacje pozarządowe, kościoły i związki wyznaniowe, instytucje otoczenia biznesu, administracja rządowa, partnerzy społeczni i gospodarczy, spółdzielnie i wspólnoty mieszkaniowe oraz przedsiębiorcy. Wszystkie wymienione jednostki muszą być zapisane w Lokalnym Programie Rewitalizacji.
Fundusze Strukturalne mogą być przeznaczane w szczególności na takie działania jak:
 – porządkowanie „starej tkanki urbanistycznej” poprzez jej odpowiednie zagospodarowanie,
– remont lub przebudowa elewacji, fasad i dachów budynków oraz pomieszczeń na cele gospodarcze, szkoleniowe lub kulturalne,
– przebudowa, przystosowanie lub wyburzanie budynków, renowacja oraz adaptacja zabudowy przemysłowej oraz powojskowej na cele: edukacyjne, kulturalne, sportowe, rekreacyjne i gospodarcze,
– remonty, konserwacja, rewaloryzacja lub zachowanie, budynków infrastruktury przemysłowej i powojskowej i pozostałych o wartości architektonicznej i znaczeniu historycznym,
– budowa, przebudowa lub modernizacja infrastruktury służącej bezpieczeństwu,
– adaptacja, przebudowa lub wymiana infrastruktury wodno-kanalizacyjnej, elektrycznej, grzewczej i gazowej, szczególnie w zakresie ochrony środowiska,
– regeneracja, zabudowywanie pustych przestrzeni publicznych: placów, rynków, parkingów, placów zabaw, małej architektury, miejsc rekreacji, terenów zielonych również w pobliżu terenów poprzemysłowych i powojskowych,
– poprawa funkcjonalności ruchu kołowego, ruchu pieszego i estetyki przestrzeni publicznej,
– remont lub przebudowa obiektów pełniących funkcje zaplecza turystycznego i kulturalnego, – remont, przebudowa lub przystosowanie budynków i przestrzeni do potrzeb tworzenia inkubatorów przedsiębiorczości,
– przedsięwzięcia promocyjne, doradcze, szkoleniowe mające na celu przeciwdziałanie negatywnym zjawiskom społecznym,
– renowacja wspólnej części wielorodzinnych budynków mieszkalnych[6].
Oprócz bezpośredniego wsparcia inwestycji w zakresie infrastruktury społecznej rozważane jest również utworzenie w Polsce instrumentu finansowego w ramach Inicjatywy Wspólnotowej JESSICA(Joint European Support for Sustainable Investment in City Areas). W jej ramach powstałby fundusz miejski aktywnie wspierający różnego rodzaju zamierzenia inwestycyjne, który uruchomiłby znacznie większe środki. Mógłby on również zapewnić dostęp do wiedzy specjalistycznej w zakresie finansowania i zarządzania wyspecjalizowanych instytucji międzynarodowych oraz zapewnić długoterminowy zrównoważony rozwój przez odnawialność wkładu EFRR w funduszach specjalizujących się w inwestycjach w rozwój obszarów miejskich[7].
Wykorzystanie funduszy europejskich w Wielkopolsce[8].
W Wielkopolsce w ramach ZPORR w latach 2004 – 2008 zrealizowano 6 projektów rewitalizacyjnych na łączną sumę 22 881 201 zł., z czego środki UE stanowiły 16 036 058 zł. Dotyczyły one obiektów i obszarów o odmiennym charakterze zlokalizowanych w ośrodkach o różnej wielkości i funkcjach. W dużej mierze miały one charakter modelowy w stosunku do nowego okresu programowania.
            Pierwszą inicjatywą zrealizowaną w Wielkopolsce był projekt: „Warsztaty terapii zajęciowej w Wapnie miejscem integracji i aktywizacji osób niepełnosprawnych”. W 2004 roku Rada Gminy w Wapnie przyjęła dokument „Program rewitalizacji zdegradowanego terenu miejscowości Wapno”. Była to podstawa starania się o środki z Unii. Gmina Wapno nie angażując do tego celu żadnych wyspecjalizowanych firm zewnętrznych we własnym zakresie przegotowała cztery projekty inwestycyjne[9]. Jednym z nich był wspomniany projekt warsztatów. Realizacja przedsięwzięcia możliwa była tylko w przypadku znaczącego wsparcia  finansowego z Funduszy Unii Europejskiej ze względu na niskie dochody własne gminy. Całkowita kwota projektu wyniosła 1 075 087 zł, z czego kwota dofinansowania stanowiła 756 600 zł. Inwestycja została zrealizowana w okresie od kwietnia do października 2005 roku. Wybór tego przedsięwzięcia wynikał m.in. z dużej liczby osób niepełnosprawnych w Wapnie, co stanowi realny problem dla tej miejscowości. Na potrzeby ośrodka zdecydowano się zaadoptować budynek byłego hotelu robotniczego. Wyremontowano i racjonalnie zagospodarowano obiekt o powierzchni użytkowej 862 m2. Utworzono w nim pracownie: ogrodniczo – artystyczną, gospodarstwa domowego, komputerowo – poligraficzną, rękodzielniczo – krawiecką i stolarską. Zdecydowano się na ogrzewanie budynku słomą rzepakową i zbożową zakupioną od miejscowych rolników. Teren wokół budynku obsadzono zielenią i rozmieszczono na nim elementy małej architektury służące do wypoczynku i terapii zajęciowej. Obiekt ten ułatwia pacjentom samodzielne funkcjonowanie w życiu zawodowym i społecznym.
            Z funduszy europejskich w Wapnie sfinansowano dwa kolejne przedsięwzięcia. W okresie od marca do października 2005 roku wykonano urządzenia do oczyszczania i odprowadzania wód deszczowych za kwotę z Unii Europejskiej o wysokości 77 516 zł. Natomiast od grudnia 2006 do czerwca 2007 przebudowano 1,7 km drogi za sumę dofinansowania 1 809 225 zł[10].
            W Gnieźnie ze środków unijnych zdecydowano się na odbudowę dawnych koszar. Projekt „Rewitalizacja obszarów powojskowych przy ul. Wrzesińskiej w Gnieźnie na cele oświatowo-edukacyjne” uzyskał dofinansowanie w kwocie 5 336 836 zł. Realizacja projektu rozpoczęła się w lipcu 2007 roku, a planowany jej koniec przypada na sierpień 2008 roku. Inwestycja wpisuje się w założenia Lokalnego Programu Rewitalizacji przyjętego przez Radę Miasta Gniezna. W 2002 roku miasto stało się właścicielem powojskowego terenu o powierzchni 14 ha, zabudowanego 25 budynkami koszarowymi i administracyjnymi w stylu pruskim, które pochodzą z przełomu XIX i XX wieku. Obszar ten był słabo zagospodarowany i przez to wyłączony z życia społeczno – gospodarczego. Z tych powodów zdecydowano się przeznaczyć obiekty na cele oświatowo – edukacyjne. Pierwszym działaniem w tym zakresie jest utworzenie w dwóch obiektach przedszkola, którego brakowało w tej części miasta. W wyniku rewitalizacji zmianom nie ulegną bryły zabytkowych budynków, kształty dachów, okien i wystrój elewacji. Na przyległym terenie powstanie plac zabaw i parking. Istniejąca zieleń wysoka zostanie uzupełniony o brakujące rośliny. Renowacji poddane zostanie również kute, żeliwne ogrodzenie.
            Dwa kolejne projekty zrealizowane zostały w Poznaniu. Są one rezultatem opracowania „Miejskiego Programu Rewitalizacji dla miasta Poznania. Etap pilotażowy ŚRÓDKA”. Został on przyjęty uchwałą Rady Miasta Poznania w marcu 2006 roku. Wybór dzielnicy Śródka poprzedzony był szerokimi badaniami całego miasta połączonymi z konsultacjami społecznymi. Na wybranym obszarze znajdują się cenne zabytki i pamiątki historyczne, które przez wiele lat były zaniedbywane i uległy znacznemu zniszczeniu. Podobnie wyglądają zlokalizowane tam domy mieszkalne. Środki z Unii Europejskiej są szansą na przewrócenie tego obszaru do życia. Co więcej Śródka znajduje się na trasie Traktu Cesarsko – Królewskiego, będącego priorytetem rozwoju turystyki w Poznaniu[11].
Pierwszym zrealizowanym projektem jest: „Renowacja zabytkowego zespołu obiektów Ośrodka Szkolno-Wychowawczego dla Dzieci Niesłyszących, ul Bydgoska 4a w Poznaniu, etap I”. Całkowita kwota potrzebna na realizację inwestycji wyniosła 1 241 169 zł, w tym 930 877 zł pochodziło z EFRR. Szkoła jest kontynuacją Królewskiego Zakładu dla Głuchoniemych, założonego w 1832 roku. Budynek znajdował się w bardzo złym stanie, a jego rewitalizacja polegała na renowacji dachu, wymianie drewnianej konstrukcji, dachówki i kominów oraz remoncie elewacji. Potrzebne było całkowite usunięcie starych tynków i ponowne tynkowanie. Przewrócona została również oryginalna kolorystyka budynku.
Największym projektem zrealizowanym w Wielkopolsce z funduszy europejskich na rzecz rewitalizacji była „Budowa mostu Cybińskiego między Śródką a Ostrowem Tulskim w Poznaniu”. Całkowita kwota projektu wyniosła 9 500 000 zł., z czego kwota dofinansowania z EFRR stanowiła 7 125 000 zł. Projekt został zrealizowany w okresie od grudnia 2006 do grudnia 2007. Fatalna decyzja urbanistyczna władz Poznania na przełomie lat 60. i 70. doprowadziła do wyizolowania terenu Śródki. Idea odbudowy miała na celu przywrócenie historycznych układów urbanistycznych, które zażądały piesze połączenia między najstarszymi dzielnicami Poznania. Most Cybiński pozwoli na wykorzystanie Śródki jako bezpośredniego zaplecza obsługi turystów zwiedzających Ostrów, co wpłynie mobilizująco na ożywienie tej dzielnicy. Przy budowie wykorzystano konstrukcję stalową mostu św. Rocha. Zachowano przy tym stare fortyfikacje na przyczółku, a nowe przystosowano do charakteru miejsca.
 
Podsumowanie
            Unia Europejskadaje zupełnie nowe możliwości w zakresie finansowania rewitalizacji. Pierwsze lata korzystania z funduszy strukturalnych wskazują, że realizacja zintegrowanych projektów rozwojowych w polskich warunkach jest możliwa w różnych dziedzinach. W tej chwili już tylko od zaradności władz miejskich zależy, w jakim stopniu uda się pozyskać środki na zaniedbane obszary miasta, tereny powojskowe lub poprzemysłowe. Zadaniem Unii Europejskiej jest również szersze zainteresowanie rewitalizacją wśród polskich władz, co przyczyni się być może do opracowania ustawy o rewitalizacji, jak również przyciągnie środki krajowe na działania w tym zakresie. Tylko wtedy możliwa będzie widoczna poprawa zagospodarowania przestrzennego i odejście od tak powszechnego w Polsce chaosu architektonicznego.
 
Źródła
1. Dobre praktyki ZPORR. Jak Wielkopolska skorzystała z funduszy strukturalnych. 2007. Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego. Poznań.
2. Heller C. A. 2002. Rewitalizacja obszarów miejskich. Praktyczny przewodnik: Jak opracować lokalny plan rozwoju? Projekt bliźniaczy: Przygotowanie do wdrażania ERDF w Polsce.
3. Jędraszko A., Billert A. Polska przestrzeń – polskie miasta Sodoma i Gomora w sercu Europy. 2006. Artykuł nie opublikowany.
4. Markowski T. 1999. Zarządzanie rozwojem miast. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
5. Rozporządzenie (WE) 1080/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 roku w sprawie Europejskiego Funduszu Rozwoju regionalnego.
6. Wielkopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 – 2013. 2007. Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego. Poznań.
7. Wielkopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 – 2013. Szczegółowy opis priorytetów programu operacyjnego. 2008. Zarząd Województwa Wielkopolskiego. Poznań.
8. Zintegrowany Program Operacyjny Rozwoju Regionalnego 2004 – 2006. 2004. Ministerstwo Gospodarki i Pracy. Warszawa.
Źródła internetowe
http://www.funduszestrukturalne.gov.pl
http://www.gniezno.home.pl/
http://www.mrr.gov.pl
http://www.poznan.pl
http://www.wapno.pl

 


[1] Rozporządzenie (WE) 1080/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 roku w sprawie Europejskiego Funduszu Rozwoju regionalnego.
[2] Zintegrowany Program Operacyjny Rozwoju Regionalnego 2004 – 2006. 2004. Ministerstwo Gospodarki i Pracy.
[3] Heller C. A. 2002. Rewitalizacja obszarów miejskich. Praktyczny przewodnik: Jak opracować lokalny plan rozwoju? Projekt bliźniaczy: Przygotowanie do wdrażania ERDF w Polsce, s. 6 – 7.
[4] Jędraszko A., Billert A. Polska przestrzeń – polskie miasta Sodoma i Gomora w sercu Europy. 2006. Artykuł nie opublikowany, s. 4.
[5] Wielkopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 – 2013. 2007. Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego. Poznań, s. 123 – 128.
[6] Wielkopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 – 2013. Szczegółowy opis priorytetów programu operacyjnego. 2008. Zarząd Województwa Wielkopolskiego. Poznań, s. 145 – 169.
[7] http://www.funduszestrukturalne.gov.pl
[8] Dobre praktyki ZPORR. Jak Wielkopolska skorzystała z funduszy strukturalnych. 2007. Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego. Poznań, s. 92-99.
[9] http://www.wapno.pl
[10] http://www.funduszestrukturalne.gov.pl
[11] http://www.poznan.pl

 

Podziel się!